A visita (imaxinada) de Augustus P. Moriarty

Este relato foi publicado no libro das Festas das Peras 2015, en Pontedeume.

Foto Ríos
Foto Ríos

Acababa de cumprir catro anos de idade cando Augustus P. Moriarty visitou Pontedeume, polo que non teño lembranza directa das peripecias daquel norteamericano toleirán durante as Festas das Peras de 1980. Con todo, puiden falar con varias persoas da vila que acreditan a veracidade dos feitos por el narrados, aínda que sospeito que co paso do tempo o propio mito puido ir anegando o territorio da realidade.
  Mais que coñecemos con certeza de Moriarty? Pois que acadou un doutorado en Antropoloxía Social e Cultural na Universidade Miskatonik, en Arkham (Massachusetts), onde despois exercería como docente até a súa xubilación no ano 2006.
  Centrándonos no tema que nos ocupa, sabemos tamén que en marzo de 1981 publicou na revista Journal of American Anthropology o artigo “Festas das Peras de Pontedeume. Unha aproximación non científica á miña experiencia”. Nese texto –que é posíbel consultar en internet na súa versión orixinal inglesa –relata a súa insólita viaxe á nosa vila do seguinte xeito:

A miña idea orixinal non pasaba por visitar esa viliña do noroeste da península ibérica chamada Pontedeume, cuxa existencia ignoraba até o verán de 1980. Eu estaba decidido a acudir a esoutras máis famosas festas chamadas de “San Fermín”, que se celebran ano a ano na localidade navarra de Pamplona. Non obstante, inesperados problemas na miña axenda impedíronme realizar o que era un soño de moitos anos.
O doutor David Allegue, compañeiro na Universidade Miskatonik e sabedor da miña decepción pola viaxe frustrada, recomendoume visitar en setembro a vila do seu pai, que tamén celebraba festas. «Máis humildes e menos famosas», confesoume, «mais igual de interesantes desde o punto de vista antropolóxico».
Esa mesma fin de semana despraceime até Newark (Nova Jersey) para entrevistarme con Hixinio Allegue, pai do meu compañeiro e eumés emigrado. Hixinio describiu con entusiasmo as tradicións festeiras da súa vila natal, que eu escoitei respectuoso malia ter unha dúbida a aguilloarme o maxín.
Cando Hixinio terminou o seu relato, expúxenlle a miña preocupación: «Todo iso que me conta está moi ben. Mais a miña idea orixinal era visitar a festa de San Fermín, en Pamplona. En Pontedeume tamén hai vacas?». Hixinio recibiu con certo abraio a miña pregunta. A continuación, cun sorriso retranqueiro na faciana, espetoume: «Home, vacas haiche máis na Capela. Nós temos un oso e un xabarín».
Aquilo era fantástico! Os meus ollos comezaron a brillar de entusiasmo ao imaxinar a centos de rudos corredores fuxindo dun oso e un xabarín polas rúas daquela vila do finis terrae europeo. Tiña que asistir en persoa a aquela marabilla! Estaba decidido!
Despois dunha longa viaxe con varios transbordos, aterrei no aeroporto de Lavacolla a tarde do 6 de setembro de 1980. Conseguín un coche no propio aeroporto e, seguindo as instrucións do empregado da oficina de alugueiro, cheguei a Pontedeume no solpor. Unha carauta de felicidade pousouse no meu rostro ao albiscar por vez primeira o esteiro do Eume desde a estrada que baixaba cara á vila.
«Aquí estou!», dixen para min. Chegaba decidido a participar activamente en cada unha das actividades dos festexos.
Tras aparcar o coche, din un paseo pola vila para estarricar as pernas. Cheguei até unha fermosa praza cadrada, presidida pola efixie en pedra dun antigo rei. Detrás da estatua, fixado na parede dun edificio, puiden ler un cartel co nome dun hostal. Sen pensalo máis, dirixín cara alí os meus pasos disposto a resolver de inmediato a cuestión do aloxamento.
Solicitei un cuarto para pasar seis noites. Durante a miña tese doutoral visitara México nun par de ocasións, polo que tiña certas nocións de español. Malia iso, a comunicación non resultaría sempre sinxela cos oriúndos de Pontedeume, algo que me suporía certos problemas durante a miña estancia.
Tras deixar a equipaxe no cuarto e asearme un chisco, baixei decontado disposto a cear algo típico nalgún dos moitos e pintorescos locais do centro da vila.
Entrei nun mesón situado nunha rúa estreita. Por suxestión do camareiro, pedín uns bivalvos alongados realmente saborosos, sobre todo unha vez que te decatas de que a cuncha non se come.
Pregunteille ao responsábel do mesón polo horario das carreiras do oso e o xabarín durante as festas. O home olloume igual que se eu viñese doutro planeta.
–Non sei de que me está a falar, xefe –confesou –. Mais aí ten un programa das festas. Pode levalo.
Na soidade do meu cuarto examinei unha e outra vez a programación dos festexos até admitir, triste e resignado, a magnitude da miña inxenuidade.
Aínda así non permitín que o meu ánimo se derrubase. Ao día seguinte, ás 12 da mañá, estaba programado algo que se anunciaba como «saída dos mómaros e dos cabezudos». Misteriosas palabras, sen dúbida. Mais alí estaba eu para descubrir o seu significado.
Puntual coma un reloxo suízo, o mediodía do 7 de setembro presenteime na praza Real de Pontedeume. Preguntando a varios paisanos alí presentes conseguín a información que procuraba.
Os mómaros son a versión local dos xigantes, tradición popular celebrada en moitas festas de Europa occidental e América latina. A tradición consiste en facer desfilar esas figuras bailando e animando a xente que acude á celebración. Con cadanseu bailador no interior, os mómaros percorren as rúas de Pontedeume durante as xornadas festivas, sempre acompañados polo son das gaitas. Escoltan a súa insólita procesión unha grea de pícaros coas cabezas cubertas de enormes carautas: os cabezudos.
Tras presentarme aos que semellaban os organizadores do evento como o doutor Augustus P. Moriarty, da Universidade Miskatonik, solicitei bailar un daqueles xigantes, algo que me foi negado de xeito contundente por un dos nativos coa críptica frase: «os de fóra, invitan a tabaco». Despois de moito insistir, se cadra por mágoa, accederon a deixarme acompañalos como cabezudo.
A xente da localidade escachaba coa risa ao ver un adulto estranxeiro vestido de cabezudo. Tanta graza lles facía que en cada bar no que parabamos me convidaban a un grolo dalgún licor local. Nunca fun un gran bebedor, polo que despois das seis primeiras paradas presentaba xa un máis que evidente estado de ebriedade. Anoxado polas continuas burlas polo meu atavío infantil, decidín ignorar a prohibición e bailar un dos xigantes. Con todo, a miña bebedela levoume a confundir a mómara cunha señora moi alta que vestía unha saia longa. Cando tentei meter a cabeza entre as súas pernas, a mangallona bateume cun xeonllo nun ollo, provocándome a perda da conciencia.
Acordei no cuarto do meu hostal cunha terríbel dor de cabeza e un ollo negro. Fóra da xanela xa escurecera. As cousas non saíran como eu esperaba, mais un Moriarty xamais se rende. Restaban aínda moitos días de festa.

José Pardo
José Pardo

O día 8 celebrábase a tradicional cucaña marítima, consistente –segundo me explicou o dono do hostal –en correr sobre un pau suxeito a un barco até coller unha bandeiriña colocada na súa punta. Eu, xa reposto da vergoña do día anterior, presenteime no barco disposto a participar no evento. Durante a miña época no instituto practicara a ximnasia deportiva, mesmo acadando varios galardóns en distintos campionatos. A miña especialidade era a barra fixa, polo que aquel sinxelo xogo local non debería suporme ningunha dificultade.
Tras rexeitar varios convites para que bebese viño –algúns paisanos lembraban cun sorriso a miña “fazaña” cos mómaros –dispúxenme a observar a técnica dos participantes. Cheguei á conclusión de que o seu principal erro consistía no empeño por percorrer o pau só coa axuda dos pés.
Ao chegar a miña quenda, din dous pasos cara atrás para coller impulso, disposto a abraiar coa miña técnica ximnástica os centos de espectadores que se amoreaban no peirao e mais na ponte. Aínda que para a miña desgraza, ninguén me advertira que o pau estaba totalmente enzoufado dunha substancia escorregadiza. Así que cando me dispuxen a realizar o primeiro dos pinchacarneiros que me levarían até a bandeira, as mans esvaráronme e esnafreime contra o madeiro, fracturando o fociño. Malia iso, non minto se digo que acadei a maior ovación da proba.

José Pardo
José Pardo

A mañá do 9 de setembro amencín cun ollo e negro, o nariz roto e o meu orgullo escachado en mil anacos. Por sorte para min a actividade dese día semellaba totalmente inofensiva: que podería ter de perigoso un concurso de froita?
Acudín a alameda eumesa vestindo o mellor traxe que levaba na maleta. Baixo as frondosas árbores achábanse expostas ducias de cestas ateigadas de mazás, peras e pexegos de gorentoso aspecto.
Presenteime ante os organizadores –cousa innecesaria dada a miña crecente sona na vila –e ofrecinme a exercer como membro do xurado. A miña familia posúe unha boa cantidade de acres agrícolas no estado de Vermont, parte deles destinados ao cultivo da mazá, polo que coidei que podería ser unha voz autorizada nese ámbito. Os organizadores, ollándose entre eles divertidos, acabaron por aceptar á miña petición.
Achegueime ao primeiro posto e saudei educadamente o seu propietario, un velliño pequeneiro cunha boina negra calada até as cellas. O home respondeume cun sorriso alegre no que faltaban varios dentes. Examinei con detemento un cesto repleto de mazás verdes. Tiñan unha pinta máis que apetecíbel, polo que apuntei unha boa nota no meu caderno. Chegaba entón a segunda parte do exame: a do sabor. Mais cando estirei a man para coller unha das froitas, o sorriso esvaeceuse da cara do vello. Debín interpretar aquilo como un sinal de advertencia, pois no mesmo intre no que lle chantei os dentes á mazá, descargou violentamente sobre a miña testa unha grosa vara de carballo. Pouco máis lembro. De novo as estrelas coparon a miña visión, antes de desmaiarme sobre o chan da alameda.
Acordei uns minutos máis tarde, cunha chea de xente ao meu redor e un bo pote na testa.
–A quen se lle ocorre, home? –dixo unha muller gorda nada máis abrín os ollos –Ir trabarlle as mazás ao Zapatón…
Avergoñado e dorido, retornei ao hostal e botei o resto do día resgardado no meu cuarto. Sopesei moi seriamente a posibilidade de coller a maleta e marchar daquela vila a fume de carozo, mais finalmente optei por realizar unha última tentativa por congraciarme coas festas.
Ao revisar o programa para o día seguinte, dous eventos chamaron a miña atención: unha misa solemne coa bendición duns bolos, e a celebración dun espectáculo de fogos de artificio.
Descartei axiña a exhibición pirotécnica. Dada a miña recente mala sorte, non semellaba prudente achegarme ao lume e á pólvora. Mais nunha misa: que podería haber de perigoso nunha misa?
Así que ás 12 da mañá do día 10 de setembro presenteime na igrexa parroquial de Pontedeume tan dignamente como mo permitían o ollo negro, o nariz roto e mais o pote na testa. Asistín ao oficio relixioso coa maior das solemnidades. Á súa finalización conseguín un dos bolos bendicidos durante a cerimonia. Era pequeno e redondo, e abofé que non tiña un aspecto demasiado apetitoso. Mais había que achegarse ás tradicións locais. Xa fóra do templo, nun adro ateigado de fregueses, decidinme a probalo. Dinlle unha boa chantada, mais para a miña desgraza aquel pan estaba duro coma unha pedra, polo que acabei rompendo os dous incisivos superiores. Chorando desolado, puiden albiscar entre a cortina de lágrimas a muller gorda do día anterior.
–A quen se lle ocorre, home? –repetiu con cara de mágoa.
A miña visita ás Festas das Peras estaba a ser calamitosa. Cos dous dentes partidos na palma da man, decidín marchar decontado daquela vila infernal. Regresei ao meu aloxamento, fixen a maleta e paguei o debido pola miña estadía.
Porén, ao saír do hostal batín de fronte cunha moi agradábel sorpresa, talvez a primeira desde que chegara a Pontedeume. Alertada pola miña fuxida, unha manchea de xente ateigaba aquela praza presidida polo rei de pedra. De entre a multitude achegóuseme un cativiño duns cinco anos, que me dixo con voz de pito:
–Non marche, señor dos Croques. Fique connosco.
Eu, emocionado por aquela súbita mostra de afecto por parte da poboación local, non puiden máis que aceptar o convite a permanecer entre eles.
Esa mesma noite admirei os fogos de artificio desde o peirao, que encheron de luz a noite da bisbarra. Ao día seguinte acudín á xira do río Eume no barco dun dos moitos amigos que finalmente fixen nesas datas. A romaría fluvial resultou incríbel, chea de comida, amizade e troula. E o máis importante: nin afoguei, nin escornei a cabeza, nin volvín sufrir accidente ningún no que quedaba de festa!