«SER UN LIBRO É MARABILLOSO». MIÑA QUERIDA SHEREZADE

Veño de ler «Miña querida Sherezade, de Andrea Maceiras, obra gañadora do Premio Meiga Moira 2014, organizado por Baía Edicións.

sherezade
O protagonista da historia é un libro, concretamente unha edición de «As mil e unha noites» nacida na Casa Editorial de Saturnino Calleja, alá polo 1908. Este Saturnino acadou boa fama nos comezos do século XX publicando contos clásicos nunhas edicións moi coidadas (actividade esta que daría lugar á expresión “ter máis conto que Calleja”).

calleja
O ínclito Saturnino

O libro protagonista contaba cuns fermosísimos gravados nos que ían aparecendo os distintos personaxes saídos da imaxinación de Sherezade, nesa peculiar loita por salvar a súa vida. Así, das súas páxinas agroman iconas tan recoñecíbeis dentro da imaxinería oriental como Simbad o Mariño, Aladino ou Alí Babá, por poñer algúns dos exemplos máis significativos.

As mil e unha noites
A historia afonda nunha idea fermosa: nós viaxamos cos libros, mais os libros viaxan tamén connosco. Hai libros especiais, que nos marcan. Agasallar un destes libros é partillar un anaquiño de nós mesmos, talvez o mellor. Por iso xamais se debería regalar un libro ao chou.
Cada vez que un libro cambia de man, nace tamén unha historia. Con esta idea fixada na súa escrita, Andrea Maceiras vai entrelazando habilmente distintos percorridos vitais, conseguindo que o libro peneire a súa maxia en Madrid, A Habana, Galiza ou Nova York.
Todas estas viaxes están adobiadas coas fermosas ilustracións do aresán (e amigo) Antonio Seijas, que esparexe a súa mestría nas distintas estampas da historia.

Andrea Maceiras
Andrea Maceiras

Un libro vive mil e unha eternas noites. Se cadra máis. Pero non todas son iguais. Algunhas son bendicidas co bafo quente dos nosos soños. Cando coa xema do dedo pasamos as súas páxinas, estamos a aloumiñar o corazón do libro. Lelos é o mellor xeito de agradecerlles o moito que nos dan.
Outras noites, pola contra, os libros fican esquecidos nos andeis. É a nosa obriga acordalos, de cando en vez. «Miña querida Sherezade» é un canto de amor polas historias, auténticos corazóns dos libros que ―como é fácil de imaxinar ―se non se aloumiñan, murchan.
Porque outra das ensinanzas desta trenza de relatos é que os libros tamén envellecen, enferman e morren. Nas nosas mans ―e sobre todo nos nosos ollos ―está o remedio para que isto nunca aconteza.

Porca. Puta. Burra.

imagenes-campana-CONCELLO-PONTEVEDRA_EDIIMA20141121_0736_13

Vira xa estes anuncios na prensa e na televisión, mais aínda así non deixaron de impresionarme en directo. Estaban estrados polos valos publicitarios de Pontevedra cando visitei a «Boa Vila» hai dúas fins de semana, con motivo do Culturgal. Falamos acerca da súa conveniencia. Eu víao ben. A miña acompañante engadía matices.
O funesto devir dos acontecementos fixo que nas seguintes semanas foran asasinadas no estado español cinco mulleres máis polo terrorismo machista. Sucedéronse os minutos de silencio, manifestacións e condenas. Case de xeito ritual, coma a repetición enfastiada dun mantra tibetano.

No más violencia Brazo

A prensa informou deses crimes, xaora. Mais fíxoo practicamente en bloque, coma se esas mortes fosen un apartado máis do xornal: deportes, programación TV, cultura, asasinatos machistas…
É curioso comparar esta cobertura coa doutro asasinato, moito máis mediático, se cadra máis gorentoso para un público ávido de morbo. Estou a falar da morte dun seareiro coruñés en Madrid, perpetrado por un grupo de neo-nazis. Este crime ocupou ducias de páxinas, moreas de hora de radio e televisión, cun tratamento xeneralizado que rabuñaba a demagoxia. Mentres, os asasinatos de mulleres pasaron coma o horóscopo. Ata ese punto estamos afeitos, case inmunizados.
Xogando ás odiosas confrontacións, poderiamos comparar o tratamento que se fai do terrorismo machista co de, por exemplo, o de orixe política. Que pasaría no estado se houbese durante un ano o mesmo goteo de mortes por esa causa? É un terríbel exercicio distópico o imaxinalo.

machismo-28

Nin son sociólogo, nin criminólogo, nin psicólogo. Éme difícil analizar as causas de todo isto, alén do xa coñecido: vivimos nunha sociedade cun fondo pouso patriarcal, herdeira dun pasado onde a muller pouco máis era que un obxecto a posuír.
Nesta suposta «sociedade da intelixencia» non fomos quen aínda de crebar estas estruturas, tan poderosamente enraizadas en nós.
E se esas estruturas tivesen algunha fenda, existen poderosas maquinarias encargadas de reparalas, unha e outra vez. Estoume a referir, por exemplo, á cultura popular contemporánea. Filmes, publicidade, revistas, literatura, televisión, etcétera, afondan contumazmente nuns roles que deberían estar esquecidos hai tempo.

IMG_20141220_132546

Algúns dos produtos culturais destinados ao público feminino son sangrantes paradigmas disto. Poñamos dous exemplos que non están elixidos ao chou, senón pola súa significación.
-As novelas de Federico Moccia: nalgunhas delas xustifícase e enxálzase a violencia como algo definitivamente «sexy», desexábel. Noutras o amor é simbolizado por un cadeado, icona que representa todo o que unha relación afectiva non debería ser.
-O abafador éxito de «50 sombras de Grey»: aquí o maltrato físico véndese como algo atractivo, compresíbel e ―ás veces ―necesario para o erotismo, nunha especie de refinamento da ignominia.

candados

Con estes e outros vimbios no cesto non resulta estraño que, preto de nós, continuemos a escoitar algunha destas labazadas sonoras: Porca. Puta. Burra.

Comparanza misquiliteira de dúas esmorgas

A miña madriña empregaba o termo “misquiliteiro” cando alguén poñía moitos reparos á hora de facer algo, principalmente de comer. «Non sexas misquiliteiro» poderíase traducir como «non sexas repunantiño», recorrendo a un termo máis común.

a-esmorga filmeblancoamor.jpg--478x270
A estrea do filme d`A Esmorga, dirixido por Ignacio Vilar, foi a escusa perfecta para achegarme de novo a novela de Blanco Amor, o que me fixo ir apuntando nun caderniño ―de xeito misquiliteiro ―algunhas diferenzas na historia. Non é este un estudo meticuloso, e de seguro hai moitos detalles que non apreciei. Ademais, estas diferenzas non teñen todas unha mesma razón para a súa existencia. Algunhas están derivadas do necesario cambio de linguaxe, do literario ao cinematográfico; outras provocadas por motivos loxísticos e de produción; mentres que outras ―supoño sen sabelo ―atenden a criterios estritamente económicos. Imos con elas!

O nome da cidade
Un dos cambios que máis me chamou a atención. Un dos sinais de identidade da novela de Blanco Amor é o nome da cidade onde o trío de esmorgantes afogan no remuíño da bebedela. Auria é a transcrición literaria de Ourense, explicitamente amosada nos diferentes lugares reais que van percorrendo. No filme noméase directamente Ourense. A razón non a sei. Talvez o patrocinio de certas institucións políticas provinciais?

Ruta_da_Esmorga. Avenida de Zamora

Época histórica
Aínda que non se nomea de xeito explícito, a novela deixa varias pistas sobre cando acontecen os feitos. A primeira dánola no prólogo ese home «que dou coa teima de escribir», un Blanco Amor disfrazado, que é quen compila a historia: «púxenme agora a escribir esta crónica, e coasi corenta anos de tere recollida tan lene documentación e a noventa dos sucesos mesmos».
Ademais, Cibrán “o Castizo” afirma que coincidiu co Pega ―o destilador do pazo dos señores do castelo ―en Tui cando «estaba eu facendo o servicio do rei».
Na novela, Cibrán alude tamén á visita dun deputado ás obras da estrada nova: «que eu traballo alí, a par da ponte que están erguendo a todo bulir pra que poida pasar o diputado, que disque vén o mes que vén, co gallo das eleiciós…», así como a distintos mitins obreiros e republicanos.
Porén, no filme cambiase a visita dese deputado ás obras da estrada pola visita “do Caudillo”, polo que leva a acción até a ditadura de Franco.

Idade dos protagonistas
Cibrán coincidira co Pega en Tui mentres facía o servizo do rei. No mesmo parágrafo aparece esta frase «Tamén me dixo que, como agora andaba nos vintecinco anos, sentara a cabeza». Disto podemos deducir que o propio Cibrán anda tamén pola vintena. Tamén, cara ao final da novela, afírmase que Aladio o “Milhomes” ten unha idade semellante.
Pola contra no filme os tres protagonistas son interpretados por Miguel De Lira (50 anos), Antonio Durán “Morris” (54) e Karra Elejalde (53)

pazo dos señores do castelo

Aparición de Socorrito
Na novela, Socorrito a tola non aparece até o final, e é o propio Cibrán quen nos conta a súa triste historia. No filme aparece xa pola metade, encontrándose cos esmorgantes nunha praza da cidade. Este é un recurso máis que xustificado para introducir o personaxe nun medio que utiliza unha linguaxe distinta.

aparición de Socorrito

Intencións do Bocas para volver o pazo dos Andrada
No filme alúdese á fascinación do Bocas pola misteriosa dona do Pazo como única razón para retornar aló. Na novela hai máis matices. Cibrán cóntanos que antes da visita «Perdimos os cartos nunha partida de sete e media que tiñan armada uns xamoneiros masidaos», ademais de que «O Bocas seguía coa súa teima, e agora estaba aínda máis acirrado nela porque quedaramos sen cartos», e finaliza dicíndolle ao xuíz «A teima somellaba sere, de comenzo, pra vere de novo á belida dona. Cecais dimpoixa a ocasión…». Polo que nunca se chega a descartar o roubo como outro dos motivos daquela segunda visita.

A orixe da navalla do Milhomes
No filme vese como Aladio apaña,  na liorta do Mesón do Roxo, a navalla coa que ha de ferir o Bocas. Porén, na novela esa navalla só é nomeada ao final, descoñecendo (en teoría) Cibrán a súa orixe. Este é un dos detalles nos que no libro se xoga coa veracidade do relato, ao caer Cibràn nunha contradición na súa declaración cando lle preguntan se a navalla é súa. No primeiro encontro cos dous esmorgantes, “o Castizo” di «Supuxen de seguida que sería unha bulra de coñecidos, pro, polo si ou polo non, afirmei a mau na navalla e quedeime parado», mentres que ―no final da novela ―bérralle ao xuíz: «Isa é unha parvada e hastra parez cousas de mala fe, sen faltarlle ao respeto. Eu non son home de navallas, que o pode dicire todo o mundo no pobo…»

Morte de Milhomes
Este cambio si que é probábel que teña a súa orixe na produción do filme. Nel, o Milhomes morre tamén afogado na lagoa do vertedoiro, despois de arrolar por un terraplén. Na novela a morte do xastre nárrase do seguinte xeito: «O Aladio, que debía de ire cego, colleu pra a banda da lagoa, e aínda o vin dare unhas pasadas por enriba do xelo, que fixo, ó se crebare, un bruído de cristaes escachados, e afundiuse, berrando até desaparecere….»

romanía: unha introdución

Traslado dun edificio de apartamentos de 7.600 toneladas para crear un bulevar en Alba Iulia, Romanía, 1987
Traslado dun edificio de apartamentos de 7.600 toneladas para crear un bulevar en Alba Iulia, Romanía, 1987

Necesidade dunha reconciliación
Hai xa anos que fuxín de Romanía nun día frío, alá por xaneiro do 2010. Desde entón o país e mais eu vivimos de costas, ignorándonos. Nunca chegaramos a ser bos amigos, esa é a verdade. Porén, co paso do tempo foi agromando en min a angueira dun segundo encontro, de procurar unha reconciliación.

Sen máis, o inverno
A benvida a Romanía deuma un rapazolo moreno e de ollos vivos. Chapurreaba o español, xa que estivera uns cantos meses traballando pola zona de Levante. Naqueles tempos a burbulla inmobiliaria semellaba que xamais estouparía, e Romanía exportaba a cachón man de obra barata. Traballabamos ambos na construción dun campo eólico. Acho que o primeiro que se construía no país. O rapaz era axudante de algo ou de alguén. Nunca o cheguei a saber con claridade. Mentres agardabamos enriba dun outeiro a chegada dun camión, comezou a saraibar con violencia. O rapazolo limitouse a pór a carapucha do seu anorak e ollar para min sorrindo. «Bienvenido a Rumanía, Antonio», dixo con certa retranca. Eu salouquei e encollinme dentro do abrigo.

Parque eólico de Pestera (obrigado, Google Maps!)
Parque eólico de Pestera (obrigado, Google Maps!)

O segundo día en Romanía un valenciano convidoume a almorzar morcillas que asaba no interior dun enorme tubo de ferro, na propia obra. Díxome que era o mellor para escorrentar o frío daquela xélida mañá. Aínda que para temperatura brutal a do día que marchei do país. O termómetro do taxi que me levaba ao aeroporto marcaba -20º C. Na miña vida! O inverno puro.

Lost in traslation
Non foron poucas as curiosidades lingüísticas que experimentei aló, mais vou quedar só con unha. Ocorreu coa telefonista da planta de formigón. Como non lembro o seu nome, e facendo unha homenaxe á Comăneci, voulle chamar Nadia. Eu levaba meses xa falando decote con ela, solicitándolle o formigón que precisabamos para as zapatas dos aeroxeradores. Nadia negárase a volver falar co meu compañeiro ―un leonés chamado Melchor ―aducindo que a toleaba en cada chamada. Un día preguntoume que tipo de formigón quería. Como tiña a Melchor ao lado ―o especialista en obra civil ―trasladeille a el a pregunta. Cando me escoitou, Nadia riu ao outro lado do fío e dixo «¡Pero hablas español!». Resulta que a muller estivera casada cun arxentino, ou algo así. O caso e que eu levaba meses facendo o parvo co meu raquítico inglés.

Ponte sobre un afluente do Danubio, en Medgidia
Ponte sobre un afluente do Danubio, en Medgidia

O galán do formigón
Non pensedes que a historia de Nadia e Melchor fica aí. Malia as pasadas rifas, o meu compañeiro leonés estaba namorado da voz de Nadia. Dicía que era a voz máis sensual que escoitara na súa vida. Que elegancia e que cadencia ao anunciar os metros cúbicos de formigón! Un bo día, Melchor encheuse de valor e visitou a planta de formigón, segundo el para comprobar unhas facturas. A decepción foi maiúscula. Nadia tiña idade para ser a súa avoa.
Malia a decepción, o namoradeiro cazurro no perdeu a esperanza de atopar o amor naqueles outeiros afastados da civilización. E conseguiuno, abofé. Meses despois enleouse cunha das topógrafas da obra. Agora están felizmente casados (ou polo menos así era a última vez que falei con el).

Fuxida
O inverno romanés foi o pote onde cocín unha depresión. Acosado pola ansiedade e temeroso dunha doenza maior, terminei por fuxir de alí. Daquela circunstancia naceu a nosa inimizade. Vivía en Constanța, unha cidade turística na beira do mar Negro, que naquel inverno vivía illada pola neve.

Constanta, a perla do Mar Negro
Constanta, a perla do Mar Negro

A autoestrada estatal estaba fechada, polo que era imposíbel chegar a Bucarest en coche. O tren era a única opción viábel. Non sei o tempo que durou aquela viaxe. So nun vello vagón de madeira, para min transcorreron meses enteiros. Anos. Lustros. Lembro aquela travesía pola escuridade absoluta como un dos intres máis angustiosos da miña vida.

Imaxinería subxectiva das lembranzas
Esas derradeiras horas no país crearon na miña mente unha escenografía de terror, unha imaxe deformada do que foi aquel período. Os elementos máis recorrentes son os seguintes:
-Enormes bandadas de corvos sobrevoando os campos sen cultivar
-Chairas infindas creadas polo Danubio
-Gardas de seguridade en cada curruncho, fumando e ollándote con desconfianza
-Cans atados por cadeas na parte de atrás das casas, até recibiren unha malleira
-Solpores antes da cinco da tarde
-Luces de neon en cada negocio (dá igual o tipo)
-Neve, neve e mais neve

Otopeni
Anos despois aproveitei todas estas lembranzas deturpadas para facer un relato. Foi unha tentativa de expiación, mais con eses elementos foi peor o remedio que a enfermidade. Saíume unha historia chea de terror e de angustia que titulei «Otopeni», o lugar onde se encontra o aeroporto nas aforas de Bucarest. «Otopeni» non foi nunca publicado en ningures, e repousa esquecida no interior dun cartafol da miña computadora.